پروتئین واکنشگر سی C Reactive Protein

به پروتئین‏هایی که دراثر عواملی همچون التهاب، نکروز، عفونتهای باکتریایی و ویروسی و بدخیمی‏ها، مقدارشان در پلاسما و سرم خون انسان و حیوانات خونگرم تغییر می‏یابد، پروتئینهای فاز حاد (APP: Acute Phase Proteins) گویند. نقش اکثر این پروتئینها، کاهش ضایعات التهابی در بافتها می‏باشد، به این ترتیب که آنها، سبب دفع عامل التهاب، خارج‏کردن و از بین‏بردن قطعات بافتی صدمه دیده و در نهایت ترمیم بافتی می‏شوند. این پروتئینها جز سیستم ایمنی ذاتی بوده و قبل از ایمنی اختصاصی شروع به فعالیت می‏کنند. اغلب این پروتئین‏ها از جنس گلیکوپروتئین هستند و منبع اصلی سنتز آنها، سلولهای کبدی (Hepatocytes) می‏باشد. ماکروفاژها نیز تعدادی از اجزا کمپلمان، و لوکوسیت‏ها هم سنتز آلفا یک- اسید گلیکوپروتئین را که از پروتئینهای فاز حاد می‏باشند، سنتز و در سرم ترشح می‏کنند. میزان ترشح APPها به صورت مستقیم و غیرمستقیم به عواملی از جمله سایتوکاینها، سلولهای T و غیره بستگی دارد. اندوتوکسین (LPS) باکتریهای گرم منفی قویترین محرک سنتز پروتئینهای فاز حاد می‏باشد. علاوه بر این، سایتوکاینهای اینترلوکین یک (IL-1)، اینترلوکین شش (IL-6) و فاکور نکروز دهنده توموری آلفا (TNF-a) تولید شده از ماکروفاژها، بر روی کبد اثر گذاشته، تولید و ترشح APPها را از سلولهای کبدی سبب می‏شوند.

از پروتئینهای فاز حاد می‏توان به پروتئین واکنشگر با ماده سی (CRP: C- Reactive Protein)، پروتئین آمیلوئید A سرمی (SAM: Serum Amyloid A) برخی قطعات پروتئینی کمپلمان از جمله فاکتور بی (BF: B Factor)، قطعات C2 ،C3 ،C4 ،C5 و C9 اشاره کرد.

ظهور، افزایش یا کاهش مقدار هر یک از پروتئینهای مرحله حاد در طول یک بیماری، متفاوت و مستقل از یکدیگر می‏باشد. بعنوان مثال، CRP 6 تا 8 ساعت پس از یک ضایعه در سرم ظاهر می‏شود و پس از 48 تا 72 ساعت به حداکثر خود می‏رسد، در صورتی که هاپتوگلوبین (Haptoglobin) و سرولوپلاسمین (Seruloplasmin) قبل از 12 تا 24 ساعت قابل تشخیص نبوده و در عرض 72 تا 96 ساعت پس از ضایعه به حداکثر می‏رسند. از طرفی مقدار CRP در طول ضایعه بافتی، همچنان بالا باقی می‏ماند و بلافاصله پس از ترمیم بافت، به سرعت کاهش یافته و دیگر در سرم قابل اندازه‏گیری نمی‏باشد. از بین پروتئینهای فاز حاد، اندازه‏گیری CRP به علت افزایش سریع آن در آغاز ضایعه بافتی و کاهش سریع آن به محض بهبودی، بهترین راه تشخیص ضایعات بافتی است. علاوه بر این به نظر می‏رسد بین شدت ضایعه و مقدار پروتئینهای فاز حاد در جریان خون، رابطه وجود دارد.

 

سی راکتیو پروتئین (CRP)

در سال 1930 اولین بار دو دانشمند به نامهای فرانسیس (Francis) و تایلت (Tillet) پس از تحقیقات متوجه شدند که پروتئینی درسرم افراد مبتلا به پنوموکوک وجود دارد که قادراست با پلی ساکارید سی (C) کپسول باکتری پنوموکوک درمحیط آزمایشگاه واکنش داده، سبب متورم شدن این باکتریها شود، به همین دلیل نام پروتئین کشف شده را، سی آر پی یا ماده واکنشگر با ماده سی (CRP: C- Reactive Protein) نام نهادند. CRP، یک پروتئین کروی شکل با ساختار پنتامری (Pentameric) (یعنی از پنج مونومر یکسان که با پیوندهای اشتراکی به هم چسبیده‏اند، درست شده است) می‏باشد. CRP، از جفت عبور نکرده و تاکنون فقط در انسان و میمون کشف شده است. این پروتئین در سرم و مایعات بدن افراد سالم به مقدار بسیار کم گزارش شده است (مقدار طبیعی آن در سرم در حدود 5/3 میلی‏گرم بر لیتر است) ولی در واکنشهای التهابی، مقدار CRP بطور ناگهانی تا 3000 هزار برابر میزان طبیعی آن، در عرض 6 تا 48 ساعت افزایش می‏یابد.

 

در بیماریهای زیر مقدار CRP در سرم بالا می‏رود:

1) عفونتهای باکتریایی

2) عفونتهای ویروسی

3) تب روماتیسمی

4) سکته قلبی حاد

5) سرطانهای بدخیم

6) آرتریت روماتوئید

7) بیماری سل

مقدار CRP بعد از اعمال جراحی، انتقال مقدار زیادی خون، واکسیناسیون و آمبولی ریه نیز، در سرم بالا می‏رود. در انفارکتوس قلبی، اندازه‏گیری CRP بهترین و حساسترین آزمایشی است که می‏توان با آن نشانه‏هایی از نکروز و یا التهاب بافت عضلانی ماهیچه قلب را بدست آورد. CRP قادر است به فسفوریل کولین غشای باکتریها متصل شود و کمپلمان را از مسیر کلاسیک فعال نماید، با فعال شدن کمپلمان و در نهایت تشکیل کمپلکس حمله به غشا (MAC: Membrane Attack Complex) باکتری مورد نظر لیز شده و از بین خواهد رفت. علاوه بر این در طول فعال شدن کمپلمان اجزای C3b و C4b بوجود می‏آیند. C3b و C4b سطح باکتری را پوشانده و باعث اپسونیزاسیون باکتری می‏شوند. علاوه بر اینها، سلولهای بیگانه خوار (بطور مثال، ماکروفاژها) بر سطح خود، برای CRP، دارای گیرنده (Receptor) می‏باشند. به عبارت دیگر خود CRP می‏تواند همانند C3b و C4b بعنوان اپسونین عمل کرده سبب اپسونیزاسیون باکتریها شود.

 

تشخیص و یا اندازه‏گیری CRP در سرم، چه کاربردهایی دارد؟

1) اثبات حضور CRP در سرم جنبه تشخیصی برای خیلی از عفونتها، بدخیمی‏ها، بیماریهای التهابی و بخصوص سکته‏های قلبی دارد.

2) با اندازه‏گیری مقدار یا تیتراسیون CRP سرم، می‏توان به شدت بیماری پی برد.

3) با اندازه‏گیری CRP در فواصل زمانی مختلف می‏توان روند درمان بیماری را کنترل کرده، به موثر بودن یا نبودن رژیم درمانی پی برد.


روش انجام آزمایش CRP

در گذشته از پلی ساکارید C پنوموکوک برای تشخیص CRP استفاده می‏شد ولی به علت مشکلاتی که در تهیه این آنتی ژن وجود دارد، امروزه از کیتی که بدین منظور تهیه می‏شود، برای تشخیص CRP در سرم استفاده می‏شود. در این کیت، از آنتی‏بادی ضد سی آر پی (anti- CRP) برای تشخیص CRP در سرم استفاده می‏شود.

آزمایش CRP به دو روش کیفی و کمی انجام می‏شود:

روش کیفی (اسلایدی)

روی اسلاید زمینه سیاه یک قطره سرم بیمار، یک قطره سرم کنترل مثبت و یک قطره سرم کنترل منفی بریزید.

شیشه محتوی ذرات لاتکس را به آرامی تکان داده، سپس به هر کدام از سه قطره سرم مرحله قبل، یک قطره از آن را اضافه نماید.

با اپلیکاتور هرکدام از سرم‏ها را با ذرات لاتکس، مخلوط نموده، به اندازه دایره‏ای به قطر دو سانتیمتر پخش نمایید.

لام را به مدت دو دقیقه به آرامی بر روی دست یا روتاتور حرکت دورانی داده و نتیجه آگلوتیناسیون را زیر نور بررسی نموده به صورت زیر گزارش نمایید.

آگلوتیناسیون درشت +++ (+3)

آگلوتیناسیون متوسط ++ (+2)

آگلوتیناسیون ریز + (+1)                                                  

آگلوتیناسیون مشاهده نمی‏شود (سوسپانسیون یکنواخت و شیری‏رنگ)– (منفی)  

در صورت اثبات وجود CRP در سرم بیمار، به منظور اندازه‏گیری مقدار و یا تیتر آن در سرم، روش کمی (لوله ای) را انجام دهید.

نکته: گاهی اوقات مقدار CRP در سرم بیمار بسیار زیاد است، در نتیجه به علت پدیده منطقه‏ای (Zone Phenomenon) ممکن است یک سرم مثبت، اشتباها منفی گزارش شود. بنابراین بهتر است چنانچه آزمایش CRP سرمی منفی شد، قبل از اینکه آن را منفی گزارش نمایید با رقت 5/1 یا بیشتر آزمایش را تکرار نمایید.

روش کمی (لوله ای)

برای هر نمونه سرمی، شش عدد لوله آزمایش را با شماره های 1 تا 6 علامت گذاری کنید.

به همه لوله ها 50 لاندا (میکرولیتر) تامپون یا سرم فیزیولوژی اضافه نمایید.

به لوله شماره 1، 50 لاندا سرم بیمار را اضافه نموده با تکان دادن لوله محتویات داخل لوله را مخلوط نمایید(غلظت 2/1).

سپس 50  لاندا از محلول لوله شماره 1 را به لوله شماره 2 اضافه کنید و بعد از مخلوط کردن این عمل را برای لوله‏های دیگر بطور سریال تکرار نمائید. (2 به 3 و...).

در آخر 50 لاندا از محلول لوله شماره 6 را بیرون بریزید.

با این روش رقتهای مختلفی از سرم (2/1 و 4/1 و 8/1 و 16/1 و ...) تهیه می‏شود.

هر کدام از نمونه‏های رقیق شده را براساس روش کیفی بررسی کنید.

آخرین رقتی را از سرم که واکنش آگلوتیناسیون در آن قابل مشاهده است به عنوان تیتر CRP گزارش نمایید.